NEFES- TEFEKKÜR VE KALBİN DİRLİĞİ
MUKADDİME
Bismillahirrahmânirrahîm.
Varoluş, İlahi bir soluğun gayb perdesini aralamasıyla başlayan kudsî bir tecellidir. İnsanoğlu, toprağın kesafeti ile ruhun letafeti arasında tecelli eden eşsiz bir terkip; aldığı ve verdiği her solukla ebediyete doğru yürüyen bir yolcudur.
Zamanın hızlandığı, zihinlerin gürültüyle dolduğu ve ruhların sığlaşarak nefessiz kaldığı modern çağda insan; kaybettiği huzuru, dinginliği ve diriliği yeniden aramaktadır. Ancak bu arayış, çoğunlukla nefsi okşayan, onu varoluşun merkezine koyup şımartan yüzeysel tekniklerin, mekanik egzersizlerin ve sekülerize edilmiş kalıpların parıltılı vaatleri arasında zedelenmektedir. Bedenin biyolojik ritmini rahatlatmayı vadeden fakat ruhun derindeki susuzluğunu dindiremeyen bu sığ pratikler, insanı kendi nefsinin dar zindanına hapsetmekten öteye geçemez.
Oysa nefes; yalnızca akciğerlere dolan fani bir hava değil, insanın yaratılışındaki ilk üflemeyle (nefha) başlayan, kâinatın ritmiyle buluşan ve her an hesabı verilecek olan ilahi bir emanettir. Beden havanın oksijeniyle ayakta kalırken; kalp ve ruh ancak hakiki bir tefekkür, marifetullah ve ihsan bilinciyle nefes alabilir.
Bu çalışma; nefesin seküler ve mekanik bir egzersize indirgendiği çağımızda, onun ontolojik, Kur’anî ve tasavvufi derinliğini yeniden hatırlatmak amacıyla kaleme alınmıştır. Amaç; zihni durdurmaya çalışan yapay kalıpların ötesine geçip, kâinatı ve insanı bir ayna gibi okuyan, nefsi terbiye ederek Hakk’a ram kılan ve kalbe hakiki dirliğini bahşeden tefekkür ve murakabe medeniyetinin kapısını aralamaktır.
Gayret bizden, tevfik Allah’tandır.
NEFES, TEFEKKÜR VE KALBİN DİRLİĞİ
Sığ Egzersizlerin Sınırından Hakiki Murakabenin Derinliğine
"Beden havanın oksijeniyle nefes alıp hayatta kalırken; kalp ve ruh ancak hikmet, tefekkür ve marifetullah ile diri kalır."
- Giriş: Biyolojik Soluktan Varoluşsal Nefese
Modern insanın en temel ve yakıcı arayışlarından biri içsel huzur, zihinsel berraklık ve ruhsal dinginliktir. Ancak günümüz tüketim kültürü ve popüler psikoloji akımları, bu hayati ihtiyacı sıklıkla beden eksenli dar kalıplara, mekanik nefes sayılarına ve yüzeysel egzersizlere indirgemektedir. Oysa nefes, yalnızca akciğerlere dolan oksijen ile kandan atılan karbondioksitin biyolojik değişiminden ibaret değildir.
Arapça dil yapısında aynı dilsel kökten (n-f-s) türeyen nefes (aldığımız hava), nefs (can, öz, benlik, insan bilinci) ve nefha (ilahi üfleme, can verme) kavramları; insanın hem bedensel hem de ruhsal varoluşunun katmanlarını gözler önüne serer. İnsanın topraktan şekillendirilen beden formu, Yaratıcı'nın Ona kendi ruhundan üflemesiyle ("Nefahtü fîhi min rûhî") can bulmuş; biyolojik soluk, ilahi yaratılış nefhasının dünyevi düzlemdeki devamı olmuştur. Bu bakımdan nefes; beden ile ruh, fani olan ile ebedi olan arasındaki en canlı ve kesintisiz köprüdür.
- Kur’an-ı Kerim’de Nefes ve Can Kozmolojisi
Kur'an-ı Kerim’de nefes ve türevleri; insanın ilk yaratılışından kozmik düzene, dirilişten ruhsal sorumluluğa kadar geniş bir semantik alanda işlenir.
- İlahi Nefha ve Varoluş Mucizesi
İnsanın yaratılışında biyolojik yapının ötesine geçiş, ilahi soluk (nefha) ile gerçekleşir:
- "Onu tamamlayıp şekillendirdiğim ve ona ruhumdan üflediğim (nefahtü fîhi min rûhî) zaman, derhal onun için secdeye kapanın." (Hicr, 15/29; Sâd, 38/72)
- "Sonra onu şekillendirip insan formuna soktu; Ona ruhundan üfledi (nefaha fîhi min rûhihî). Size kulaklar, gözler ve kalpler verdi. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!" (Secde, 32/9)
Bunun yanında Hz. İsa’nın çamurdan yaptığı kuş şekline üflemesi (fetenfühu fîhâ) ve onun Allah'ın izniyle can bulması (Âl-i İmrân, 3/49; Mâide, 5/110), hayatın gerçek kaynağının bedensel maddede değil, İlahi izin ve solukta olduğunu teyit eder.
- Tabiattaki Ritim: Kâinatın Nefes Alması
Kur'an, doğadaki canlılığı ve sabahın aydınlanmasını da "nefes alma" mecazıyla tasvir eder:
- "Nefes almaya başladığı zaman sabaha andolsun ki..." (Ve’s-subhi izâ teneffes - Tekvîr, 81/18)
Gece karanlığından sonra sabahın aydınlanması, yeryüzünün yeniden canlanması ve adeta nefes almasıdır. Bu anlatım, kâinatın da insan gibi yaşayan, ritmi ve canlılığı olan ilahi bir nizam taşıdığını ortaya koyar.
- Kozmik Nefes ve Diriliş
Varoluşun parantezini açan ilahi nefha, onu kapatırken ve yeniden açarken de karşımıza çıkar. İsrafil’in Sûr’a üflemesi (nefha-i saık ve nefha-i kıyam), biyolojik yaşamı sona erdirip insanlığı ebedi hayata uyandıran kozmik bir soluktur (Zümer, 39/68; Kâf, 50/20).
- Can, Benlik ve Sorumluluk (Nefs)
İnsana lütfedilen her soluk, benliğin (nefs) eğitimi ve arındırılması için tanınmış bir imkândır:
- "Nefse ve onu düzenleyene; ona kötülüğünü de takvasını (sakınmasını) da ilham edene andolsun ki... Nefsini arındıran kesinlikle kurtuluşa ermiştir." (Şems, 91/7-9)
- Karma Egzersizleri ile İslami Tefekkürün Karşılaştırmalı Analizi
Uzak Doğu geleneklerine (Yoga, Reiki, Mantralar, Çakra çalışmaları) dayanan teknikler ile İslami anlayış dışarıdan bakıldığında sessizlik ve zihinsel sakinleşme açısından benzetilse de ontolojik, zihinsel ve ahlaki açıdan birbirine zıt bir zeminde durur.
- Temel Parametreler Açısından Karşılaştırma
|
Karşılaştırma Boyutu |
Karma / Doğu Egzersizleri |
İslami Tefekkür ve Murakabe |
|
Fail ve Güç Kaynağı |
İçsel Enerji / Evren: Odak noktası kişinin kendi iç enerjisi (Prana, Qi) veya evrensel enerji alanıdır. |
Müteal (Aşkın) Yaratıcı: Gücün ve şifanın tek kaynağı Allah’tır (Rab, Şâfî). İnsan aczini ve fakrını idrak ederek yönelir. |
|
Zihin Durumu |
Zihni Boşaltmak: Zihni düşüncelerden arındırmak, durdurmak, nesnesiz hiçliğe ulaşmak (Nirvana/Samadhi). |
Zihni Doldurmak: Zihni pasifleştirmek yerine; ayetler, kâinat ve yaratılış hikmeti üzerine aktif çalıştırmak. |
|
İlişki ve Yönelim |
Ben-Merkezli (Ego-centric): İnsanın kendi içine kapanması ve benliğini evrensel frekansla uyumlaması. |
Hakk-Merkezli (Theocentric): İnsanın kendi merkezinden başlayıp Rabbin rızasına ve ubudiyete (kulluğa) yönelmesi. |
|
Ahlaki Sorumluluk |
Nötr Teknik: Teknik ve usul odaklıdır (duruş, mantra, nefes sayısı); ahlak ikincildir. |
Ahlaki Dönüşüm (İhlas): Kalbi yönelime dayanır; insanı tevbeye, adil olmaya, merhamete ve sorumluluğa sevk eder. |
- Nefsi Şımartmak ile Nefsi Terbiye Etmek Arasındaki Makas
İslami yaklaşım nefesi bir nefs terbiyesi aracı olarak ele alırken, karma temelli ve sekülerize edilmiş modern pratikler çoğunlukla nefse paye vermekte ve onu şımartmaktadır.
- Karma ve Modern Pratikler (Nefsi Merkezileştirmek):
Çıkış noktası bireysel konfor ve egosantrik tatmindir. Amaç kişinin daha güçlü, çekici ve stessiz hissetmesidir. Burada ego aşılmak yerine, teknikler vasıtasıyla adeta yeniden tahta oturtulur. "Frekansımı koruyorum" düşüncesiyle ahlaki yüzleşmelerden ve vicdani sorumluluktan kaçınılması, literatürde Spiritual Bypassing (Ruhsal Bypass) olarak adlandırılır. Bu durum ruhta bastırılmış kaygılar biriktirir ve sahte bir manevi gurur (Ego Inflation / Ucub) doğurur.
- İslami Anlayış (Nefsi Terbiye Etmek):
Nefis; doyumsuz, bencil ve sürekli talep eden yapısıyla başıboş bırakılacak değil, terbiye edilecek bir binek hükmündedir. İslami tefekkür ve ibadetler nefse "Sen ilah değilsin, aciz bir kulsun" hakikatini hatırlatır. Nefsi şımartıp vitrine koymak yerine; onu hesaba çekerek (muhasebe) arındırır (tezkiye).
- İmam Gazzâlî Perspektifi
Tefekkürün Mekanizması ve Kalbin Mertebeleri
İmam Gazzâlî, İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn'in Kitâbü't-Tefekkür bölümünde tefekkürü yalnızca zihinsel bir faaliyet olarak görmez. Ona göre tefekkür, insanın bildiklerinden yeni bir kavrayış üretmesi, bu kavrayışın kalpte karşılık bulması ve sonunda iradesini, ahlâkını ve davranışını değiştirmesidir.[1] Bir şeyi bilmek ile o bilginin iç dünyada etkili olması aynı şey değildir. İnsan doğruyu bilir de ona göre yaşamayabilir. Gazzâlî'nin tefekkür anlayışı, bu boşluğun nasıl kapanabileceğini gösterir.
- Tefekkürün mekanizması
Gazzâlî'ye göre tefekkür zihni durdurmak değil, harekete geçirmektir. Tefekkür, kalpte hazır bulunan iki bilgiyi bir araya getirip bunlardan üçüncü bir bilgi elde etmektir.[2] Bu hareket şu zinciri başlatır:
Tefekkür → İlim → Kalbin hâli → Amel
Tefekkürün meyveleri ilim, kalbin hâlleri ve amellerdir. Bunlar birbirinden bağımsız değil, birbirini doğuran bir süreçtir.[3] Gazzâlî'ye göre bu zincir kendiliğinden işlemez. Bilginin kalpte yerleşmesi ve insanın yönelişini değiştirmesi gerekir. Bu yüzden zincirin merkezinde kalbin dönüşümü bulunur.
- Zincirin halkaları
Tefekkür, zihnin yeni bir kavrayış üretmesidir. İnsan dünyanın geçici olduğunu bilir. Geçici olanın kalıcı olana göre başka bir değer taşıdığını da bilir. Bu iki bilgiyi ilişkilendirdiğinde tercihlerinin kalıcı sonuçlarını sorgulamaya başlar. Böylece iki bilgiden üçüncü bir kavrayış doğar. Gün boyu yüzlerce şey düşünmek ise yeni bir kavrayış doğurmuyorsa, bu anlamda tefekkür sayılmaz.
İlim, tefekkürün meyvesidir. İnsan öfkenin ilişkileri bozduğunu bilir, ama öfkelendiği anda davranışı değişmeyebilir. Öfkenin sebeplerini, verdiği yaraları ve vicdandaki yankısını düşündükçe bildiğinin anlamını daha derinden kavrar. Gazzâlî'nin ilim kavramı yalnızca bilimsel bilgiyle sınırlı değildir. Dinî, ahlâkî ve varoluşsal kavrayışı da içerir.
Hâl, bilginin kalpte yerleşmesidir. Zincirin en önemli halkası budur. Gazzâlî'ye göre kalp yalnızca duyguların yeri değildir. İnsanın yönelişleri, arzuları ve manevî idrakiyle ilişkilidir.[4] Cimriliğin yanlış olduğunu bilen biri paylaşma isteği duymuyorsa, bu bilgi henüz davranışını belirleyen bir güce dönüşmemiştir. Malın ona ne sağladığını, başkalarının ihtiyacını ve ölümden sonra geride kalacakları düşündükçe malı korumaya yönelen kalp, zamanla paylaşmayı da değerli görmeye başlayabilir.
Amel, kalbin hâlinin davranışa yansımasıdır. İnsan neyi seviyor, neden korkuyor ve neyi değerli buluyorsa genellikle ona göre davranır. Biri yalnızca iyi görünmek için yardım edebilir, bir başkası ihtiyaç sahibinin sıkıntısını gerçekten önemseyerek yardım edebilir. Dışarıdan benzer görünen bu iki davranışı farklı kılan, kalbî yöneliştir. Bu yüzden ahlâkî dönüşümün amacı yanlış davranışı engellemekle kalmaz, onu doğuran içsel eğilimi de değiştirmektir. Niyetsiz ve tefekkürsüz yapılan şekilsel hareketler bu zinciri kuramaz, kalpte bir hâl oluşturamaz.
- Zincir neden bazen kopar?
Kalpteki değişim ile davranış arasında mekanik ve istisnasız bir ilişki yoktur. İnsan doğruyu kavradığı hâlde alışkanlıkları, arzuları ya da irade zayıflığı yüzünden bildiğinin tersine davranabilir. Bilgi davranışı doğrudan belirleseydi, yanlışı bilen kimse yanlış yapmazdı. Gazzâlî'nin kalbi merkeze alması ve nefis terbiyesine büyük yer vermesi, bu iç mücadeleyi hesaba katmasından kaynaklanır. Kalp kavramını modern psikolojideki biliş, duygu veya bilinç kavramlarından biriyle özdeşleştirmemek gerekir, çünkü bunlar farklı düşünce geleneklerine aittir.
- Kalbin katmanları
Tasavvuf geleneğinde kalp birkaç mertebe hâlinde düşünülür. Sadr, kalb, fuâd ve lübb şeklindeki bu dörtlü ayrım en açık biçimde Hakîm et-Tirmizî'nin çalışmasında görülür.[5] Katmanlar şöyle özetlenebilir:
- Sadr (göğüs): Dış dünya ve dünyevi arzularla temas eden ilk katman. Dağınıklığın yaşandığı yerdir.
- Kalb: İman, sevgi ve tefekkürün başladığı merkez.
- Fuâd: Derin idrak ve basiret makamı. Tefekkürün meyve verdiği katmandır.
- Lübb (öz): İlahi sırların tecelli ettiği, kalıcı huzur ve teslimiyet makamı.
Bakışın da buna benzer düzeyleri vardır. Alıp verdiği nefese bakan biri üçe ayrılabilir. Birincisi yalnızca harekete, yani biçime takılır. İkincisi sebebi, yani biyolojik süreci düşünür. Üçüncüsü ise nefesi veren Yaratıcı'yı, Müsebbib'i görür. Kâinata bakan kimse, aynaya bakıp yalnızca çerçeveye ya da cama odaklanan kişi gibi kalmamalı, aynada görünen ilahî güzelliği ve sanatı da görebilmelidir.
- Kalbin dirliği: murakabe ve ihsan
Tasavvufta kalbin dirliği (hayât-ı kalb), zihni pasifleştirmekle değil, murakabe denen yüksek bir şuur hâliyle sağlanır. Murakabe, r-q-b (gözetlemek) kökünden gelir ve kulun Allah'ın kendisini her an gördüğünün bilincinde olmasıdır ("O, nerede olursanız olun sizinle beraberdir." Hadîd, 57/4).[6] Bu bilinç, ihsan makamının özüdür. İhsan, Allah'ı görüyormuşçasına, görmüyorsan da O'nun seni gördüğünü bilerek kulluk etmektir.[7] İhyâ'da murakabe, Kitâbü't-Tefekkür'den ayrı olarak Muhâsebe ve Murâkabe kitabında işlenir.[8] Nakşibendî geleneğindeki hûş der-dem ilkesi ise her nefeste gafletten sıyrılıp ilahî huzurda olma farkındalığını anlatır.[9] Bu farkındalık insanı sahte aydınlanma hislerinden ve manevî gururdan korur. Merhamet, sabır, tevazu ve adalet gibi gerçek ahlâkî meyveler vermesini sağlar.
- Sonuç
Bedenin canlılığı nefese bağlı olduğu gibi, kalbin dirliği de doğru niyetle yapılan tefekküre, murakabeye ve kulluk şuuruna bağlıdır. Gazzâlî'nin zincirinin özü şudur: İnsan yalnızca bildikleriyle değil, bildiklerinin kalbinde yaptığı değişimle ve bu değişimin davranışlarına yansımasıyla dönüşür. Bu cümle Gazzâlî'nin birebir sözü değil, düşüncesinin özetidir. Bu yüzden zihni yalnızca boşaltmaya yönelen tekniklerle, nefsi hesaba çekip terbiye eden ve kâinatı, insanı, hatta aldığı tek bir nefesi ilahî bir ayna olarak okumayı hedefleyen tefekkür arasında temel bir fark vardır.
Gazzali Maddesi Kaynakçaları
- Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn. Rub' el-Münciyât: Kitâbü't-Tefekkür; Kitâbü'l-Muhâsebe ve'l-Murâkabe. Rub' el-Mühlikât: Kitâbü Şerhi Acâibi'l-Kalb.
- Hakîm et-Tirmizî. Kitâbü'l-Farḳ beyne's-Sadr ve'l-Kalb ve'l-Fuâd ve'l-Lübb. Türkçe çeviri: Kalbin Anlamı, çev. Ekrem Demirli.
- Juyushi, Muhammed I. Al-Tirmidhi, His Works and His Opinions on Sufism. SOAS University of London, doktora tezi, 1970.
- Diyanet İşleri Başkanlığı. Gazzâlî'nin tefekkür anlayışını ele alan yazı (başlık ve bağlantı eklenecek).
- Kur'ân-ı Kerîm, Hadîd, 57/4.
- Buhârî, Sahîh, Îmân, 37; Müslim, Sahîh, Îmân, 1 (Hadîs-i Cibrîl).
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hûş der-dem" ve "Nakşibendiyye" maddeleri.
NETİCE-İ KELÂM
Sözün özü ve kelâmın nihayeti odur ki; insan, fani dünya çölünde soluk alıp veren sıradan bir varlık değil; kâinatın özeti, İlahi soluğun emanetçisi ve hakikatin şahididir.
Aldığımız her nefes, bizi topraktan ebediyete taşıyan ilahi birer adımdır. Bu mukaddes emaneti sığ tekniklerin, mekanik tekrarların ve nefsi okşayan bencil heveslerin girdabına kurban etmek; insanın kendi özüne yapacağı en büyük haksızlıktır.
Gerçek selamet ve kalbî dirilik; nefsi şımartmakta değil, onu ilahi emirler ve derin bir muhasebe ile terbiye etmekte gizlidir. Zihni boşluğa mahkûm eden yapay ritüellerin ötesinde; alınan her soluğu bir şükür vesilesi, kâinatı bir ibret aynası ve kalbi Hak ile atan bir makam kılan tefekkür ve murakabe şuuru, insana yitirdiği o kadim huzuru ve hakiki hürriyeti yeniden bağışlayacaktır.
سُبْحَانَكَ لاَعِلْمَ لَنَاۤ اِلاَّ مَاعَلَّمْتَنَاۤ اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
"Seni her türlü noksandan tenzih ederiz. Senin bize öğrettiğinden başka bilgimiz yoktur. Muhakkak ki sen, ilmi ve hikmeti her şeyi kuşatan Alîm-i Hakîmsin." (Bakara, 2/32).
Allah’a emanet olun.
Vesselâm.
Ayet atıfları ve Mealler
Meal için kaynak: Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'ân-ı Kerîm Meâli (kuran.diyanet.gov.tr).
Hicr, 15/29 Ruhun üflenmesi
Arapça metin:
فَاِذَا سَوَّیْتُهُ وَنَفَخْتُ فٖیهِ مِنْ رُوحٖی فَقَعُوا لَهُ سَاجِدٖینَ
Diyanet meali:
“Onun şeklini tamamladığım ve ona ruhumdan üflediğim vakit siz de hemen onun için secdeye kapanın.”(29)
Sâd, 38/72 Ruhun üflenmesi
Arapça metin:
فَاِذَا سَوَّیْتُهُ وَنَفَخْتُ فٖیهِ مِنْ رُوحٖی فَقَعُوا لَهُ سَاجِدٖینَ
Diyanet meali:
Ona tam şeklini verip ruhumdan da üflediğim vakit hemen onun için secdeye kapanın.”(72)
Secde, 32/9 Ruhun üflenmesi
Arapça metin:
ثُمَّ سَوّٰیهُ وَنَفَخَ فٖیهِ مِنْ رُوحِهٖ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْاَبْصَارَ وَالْاَفْــِٔدَةَؕ قَلٖیلًا مَا تَشْكُرُونَ
Diyanet meali:
Sonra ona düzgün bir şekil vermiş ve ruhundan ona üflemiş; sizi kulak, göz ve gönüllerle donatmıştır. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!(9)
Tekvîr, 81/18 Nefesin alınması
Arapça metin:
وَالصُّبْحِ اِذَا تَنَفَّسَۙ
Diyanet meali:
Ağarmakta olan sabaha andolsun ki,(18)
Âl-i İmrân, 3/49 Üflemenin diriltici gücü
Arapça metin:
وَرَسُولًا اِلٰى بَنٖٓی اِسْرَٓایٖٔلَ اَنّٖی قَدْ جِئْتُكُمْ بِاٰیَةٍ مِنْ رَبِّكُمْۙ اَنّٖٓی اَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطّٖینِ كَهَیْـَٔةِ الطَّیْرِ فَاَنْفُخُ فٖیهِ فَیَكُونُ طَیْرًا بِاِذْنِ اللّٰهِۚ وَاُبْرِئُ الْاَكْمَهَ وَالْاَبْرَصَ وَاُحْيِ الْمَوْتٰى بِاِذْنِ اللّٰهِۚ وَاُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَاْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَۙ فٖی بُیُوتِكُمْؕ اِنَّ فٖی ذٰلِكَ لَاٰیَةً لَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنٖینَۚ
Diyanet meali:
Onu İsrâiloğulları’na elçi olarak gönderecek ve o şöyle diyecek: “Kuşkuya yer yok, işte size rabbinizden bir mûcize ile geldim; size çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar ona üflerim, Allah’ın izni ile derhal kuş oluverir; yine Allah’ın izniyle körü ve cüzzamlıyı iyileştirir, ölüleri diriltirim; ayrıca evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm. Eğer inanan kimseler iseniz elbette bunda sizin için bir ibret vardır. (49)
Mâide, 5/110 Üflemenin diriltici gücü
Arapça metin:
اِذْ قَالَ اللّٰهُ یَا عٖیسَى ابْنَ مَرْیَمَ اذْكُرْ نِعْمَتٖی عَلَیْكَ وَعَلٰى وَالِدَتِكَۘ اِذْ اَیَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِی الْمَهْدِ وَكَهْلًاۚ وَاِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرٰیةَ وَالْاِنْجٖیلَۚ وَاِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطّٖینِ كَهَیْـَٔةِ الطَّیْرِ بِاِذْنٖی فَتَنْفُخُ فٖیهَا فَتَكُونُ طَیْرًا بِاِذْنٖی وَتُبْرِئُ الْاَكْمَهَ وَالْاَبْرَصَ بِاِذْنٖیۚ وَاِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتٰى بِاِذْنٖیۚ وَاِذْ كَفَفْتُ بَنٖٓی اِسْرَٓایٖٔلَ عَنْكَ اِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ فَقَالَ الَّذٖینَ كَفَرُوا مِنْهُمْ اِنْ هٰذَٓا اِلَّا سِحْرٌ مُبٖینٌ﴿١١٠﴾
Diyanet meali:
İşte o zaman Allah şöyle diyecek: “Ey Meryem oğlu İsâ! Sana ve annene lütfettiğim nimetleri hatırla! Seni Rûhulkudüs’le (Cebrâil) desteklemiştim de hem beşikte iken hem de yetişkin halinde insanlarla konuşuyordun. Sana yazmayı, hikmeti, Tevrat ve İncil’i öğretmiştim. Benim iznimle çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıp ona üflüyordun ve benim iznimle derhal kuş oluyordu. Benim iznimle körü ve cüzzamlıyı iyileştiriyordun. Yine benim iznimle ölüleri diriltiyordun. Onlara açık kanıtlar getirdiğin zaman buna karşı içlerinden inkâr edenler ‘Bu düpedüz bir büyü!’ dediklerinde İsrâiloğulları’nın sana zarar vermelerini önlemiştim. (110)
Zümer, 39/68 Sûr'a üfürülmesi
Arapça metin:
وَنُفِـخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰوَاتِ وَمَنْ فِی الْاَرْضِ اِلَّا مَنْ شَٓاءَ اللّٰهُۚ ثُمَّ نُفِـخَ فٖیهِ اُخْرٰى فَاِذَا هُمْ قِیَامٌ یَنْظُرُونَ
Diyanet meali:
(O gün) sûra üflenecek, ardından -Allah’ın diledikleri dışında- göklerde ve yerde bulunanların hepsi düşüp ölecek; sonra sûra yeniden üflenecek ve onlar birden ayağa kalkmış, etrafa bakıyor olacaklar.(68)
Kâf, 50/20 Sûr'a üfürülmesi
Arapça metin:
وَنُفِـخَ فِی الصُّورِؕ ذٰلِكَ یَوْمُ الْوَعٖیدِ
Diyanet meali:
Derken sûra üfürülür; işte bu, ceza uyarısı yapılmış olan gündür.(20)
Şems, 91/7-9 Nefsin ilhamı ve terbiyesi
Arapça metin:
وَنَفْسٍ وَمَا سَوّٰیهَاࣕۙ
قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰیهَاࣕۙ
Diyanet meali:
Nefse ve ona düzen verene; (7)
Nefsini arındıran elbette kurtuluşa ermiştir. (9)
Hadîd, 57/4 Murakabe
Arapça metin:
هُوَ الَّذٖی خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖی سِتَّةِ اَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِؕ یَعْلَمُ مَا یَلِجُ فِی الْاَرْضِ وَمَا یَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا یَنْزِلُ مِنَ السَّمَٓاءِ وَمَا یَعْرُجُ فٖیهَاؕ وَهُوَ مَعَكُمْ اَیْنَ مَا كُنْتُمْؕ وَاللّٰهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصٖیرٌ
Diyanet meali:
Gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra arşa istivâ eden O’dur. Toprağa giren ve ondan çıkan, gökten inen ve ona yükselen her şeyi bilir. Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı görmektedir. (4)
[1]Gazzâlî, İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn, Rub' el-Münciyât, Kitâbü't-Tefekkür. Tefekkürün tanımı ve ilim–hâl–amel ilişkisi bu bölümde işlenir (cilt ve sayfa, kullanılan baskıya göre eklenecek).
[2]Aynı eser, aynı bölüm.
[3]Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Gazzâlî'nin tefekkür anlayışını ele alan yazısı (başlık ve bağlantı eklenecek).
[4]Gazzâlî, İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn, Rub' el-Mühlikât, Kitâbü Şerhi Acâibi'l-Kalb. Gazzâlî'nin kalp, ruh, nefs ve akıl kavramlarını ele aldığı bölümdür.
[5]Hakîm et-Tirmizî, Kitâbü'l-Farḳ beyne's-Sadr ve'l-Kalb ve'l-Fuâd ve'l-Lübb. Türkçe çeviri: Kalbin Anlamı, çev. Ekrem Demirli. Kalbin dört katmanı için ayrıca bk. M. I. Juyushi, Al-Tirmidhi, His Works and His Opinions on Sufism, SOAS doktora tezi, 1970.
[6]Hadîd, 57/4.
[7]Hadîs-i Cibrîl (ihsan tanımı): Buhârî, Îmân, 37; Müslim, Îmân, 1.
[8]Gazzâlî, İhyâ-u Ulûmi'd-Dîn, Rub' el-Münciyât, Kitâbü'l-Muhâsebe ve'l-Murâkabe.
[9]Hûş der-dem, Nakşibendî tarikatının esaslarından biridir. Bk. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hûş der-dem" ve "Nakşibendiyye" maddeleri.