YAKÎN KAVRAMI ÜZERİNE

İlmel yakîn,

Aynel yakîn

Hakkal yakîn…

İslâm düşünce tarihinde yakînin dereceleri Kur’an’daki kullanımdan hareketle ilme’l-yakīn, ayne’l-yakīn ve hakka’l-yakīn şeklinde üç kategoriye ayrılır. Akıl, nakil ve haberle kazanılan bilgiye ilme’l-yakîn; dış duyu, dış tecrübe ve gözlemle ulaşılan bilgiye ayne’l-yakîn adı verilir. Bu bilgi vasıtalarının ikisiyle birlikte ulaşılan ya da sezgiyle ve iç tecrübenin verdiği en üst düzeyde kesinlik taşıyan bilgiye de hakka’l-yakîn denilmiştir.

Buna göre her üç bilgi derecesi gerçeğe uygunluk niteliği taşıdığından bunların ifade ettiği bilgiler arasında objektif mahiyetleri açısından bir fark bulunmadığı, ancak eksiklik-fazlalık veya zihinde oluşması yönünden değişiklik gösterdikleri söylenebilir.  

Yakîn kavramı, daha evvel çalıştığımız "Hikmet" yolculuğumuzun aslında bir üst basamağı, bilginin kalpte kök salmış ve şüpheyi tamamen kovmuş halidir. Paylaştığımız ön metin, bu yapının sarsılmaz üç sütununu (İlmel, Aynel, Hakkal) çok net bir şekilde kategorize etmiş durumda.

Şimdi bu kavramları, İslam dininin derin bilgi pınarlarından beslenerek, felsefi, kelâmi ve özellikle tasavvufi derinlikleriyle analiz ederek açalım.

YAKÎN: Şüphenin İflası, Hakikatin İlanı

Yakîn, sözlükte "karar kılmak, sükûn bulmak" demektir. Zihnin bir bilgi üzerinde, aksine ihtimal vermeyecek şekilde durulmasıdır. Yukarıda kısaca sunduğumuz o üç dereceyi, klasik bir benzetme (Ateş Misali) ve derin analizlerle genişletelim:

1. İLMEL-YAKÎN: Haberden Süzülen Bilgi (Aklın İkna Oluşu)

Bu, delile, akıl yürütmeye ve güvenilir habere (nakil) dayanan kesin bilgidir.

• Derin Analiz: Zihinsel bir süreçtir. "Dumanı görülen yerde ateşin varlığına hükmetmek" gibidir. Burada özne (insan) ile nesne (bilgi) arasında mesafe vardır. Akıl, mantık silsilesiyle "bu böyledir" der.
• Kaynağı: Burhan (kanıt), mantık ve vahiydir.
• Kırılma Noktası: Bilgi sağlamdır ama henüz "tadılmamıştır."

2. AYNEL-YAKÎN: Müşahededen Süzülen Bilgi (Gözün Şahitliği)

Duyularla, gözlemle ve bizzat şahitlikle elde edilen, ilmel-yakînden daha üstün olan mertebedir.

• Derin Analiz: Artık sadece dumana bakıp hüküm verilmez; bizzat ateşin alevi görülür. Kur'an'da Hz. İbrahim'in ölülerin nasıl diriltileceğini sorması üzerine Rabbimizin "İnanmadın mı?" sorusuna karşı, "İnandım ama kalbim mutmain olsun diye" (Bakara, 260) cevabı, ilmel-yakînden aynel-yakîne geçiş arzusudur.
• Kaynağı: Basiret ve dış duyulardır.
• Kırılma Noktası: Mesafe azalmıştır ama özne hala dışarıdan bakmaktadır.

3. HAKKAL-YAKÎN: Tecrübeden Süzülen Bilgi (Ruhun Kaynaşması)

Bilginin insanın içinde erimesi, bilinen şeyle bilenin bir ve beraber olmasıdır. Kesinliğin zirvesidir.

• Derin Analiz: Ateşin dumanını görmek ilmel, alevini görmek aynel ise; ateşin içine girip yanmak hakkal-yakîndir. Burada artık "bilgi" yoktur, "oluş" vardır. Sezgi ve iç tecrübe (zevk) doruk noktadadır. Kulun, hakikatte fâni olmasıdır.
• Kaynağı: Keşf, ilham ve bizzat yaşantı (hal).
• Kırılma Noktası: Özne ile nesne arasındaki mesafe tamamen kalkmıştır.

Bu bölüm "HİKMET VE YAKİN ATLASI" isimli e- kitap çalışmamızdan alınmıştır.